Σύλλογος Μονιατών Νάξου "Η Τέχνη"

Παιχνίδια στα οποία οι παίκτες επιχειρούν να φέρουν μια μπάλα όσο το δυνατόν πιο κοντά σε έναν στόχο ή να απομακρύνουν τις μπάλες του αντιπάλου απαντώνται σε πολλές περιοχές του κόσμου και η ιστορία τους χάνεται βαθιά στον χρόνο.

Ορισμένοι ερευνητές τοποθετούν τις απαρχές των παιχνιδιών με μπάλες στην αρχαία Αίγυπτο ήδη από την 5η χιλιετία π.Χ., ενώ αναφορές υπάρχουν για την παρουσία τους στην αρχαία Ελλάδα και αργότερα στη Ρωμαϊκή εποχή. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, ακόμη και ο Ιπποκράτης φέρεται να υπήρξε φίλος του παιχνιδιού. Οι Ρωμαίοι συνέβαλαν στη διάδοση αντίστοιχων παιχνιδιών στη δυτική Ευρώπη, όπου εξελίχθηκαν σε διάφορες τοπικές μορφές.

Σήμερα, παιχνίδια της ίδιας ευρύτερης οικογένειας εξακολουθούν να παίζονται σε πολλές χώρες, με γνωστότερες ίσως τις ιταλικές bocce, το γαλλικό pétanque και τις αγγλοσαξονικές bowls. Παρά τις ομοιότητες που συχνά παρουσιάζουν μεταξύ τους, κάθε τοπική εκδοχή ακολούθησε τη δική της πορεία και διαμόρφωσε τους δικούς της κανόνες, όρους και τρόπους παιχνιδιού.

“Il gioco delle bocce” – Henri Matisse -1908

Στον ελληνικό χώρο έχουν καταγραφεί κατά καιρούς παρόμοια παιχνίδια σε διάφορες περιοχές και νησιά. Στην Πρέβεζα και στη Λευκάδα το παιχνίδι είναι γνωστό με την ονομασία «αμπαλί», ενώ αντίστοιχες μορφές παιχνιδιού καταγράφονται στην Αιγιάλη της Αμοργού και στις Λεύκες της Πάρου. Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται στην Ελλάδα και το σύγχρονο άθλημα του pétanque, μέσω της Ελληνικής Ομοσπονδίας Εδαφοσφαίρισης, η οποία ιδρύθηκε το 2021 με στόχο την οργάνωση και την προώθησή του σε εθνικό επίπεδο. 

Για τη Νάξο, οι διαθέσιμες πληροφορίες προέρχονται κυρίως από τις προφορικές μαρτυρίες των κατοίκων της Μονής. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες αυτές, οι «μπάλες» παίζονταν ή ήταν γνωστές και σε άλλα χωριά του νησιού, όπως ο Κυνίδαρος, η Απείρανθος, η Κεραμωτή, ο Καλόξυλος και το Σαγκρί. 

Στη Μονή, ωστόσο, το παιχνίδι ακολούθησε διαφορετική πορεία. Οι γηραιότεροι κάτοικοι θυμούνται τις «μπάλες» ως αναπόσπαστο μέρος της ζωής του χωριού και ως μια πρακτική που μεταδιδόταν φυσικά από γενιά σε γενιά μέσα από τη συμμετοχή και την καθημερινή επαφή με το παιχνίδι. Σε αντίθεση με άλλες τοπικές εκδοχές του παιχνιδιού, που με το πέρασμα του χρόνου ξεχάστηκαν ή διατηρήθηκαν κυρίως μέσα από προσπάθειες αναβίωσης και τεκμηρίωσης, οι «μπάλες» στη Μονή δεν έπαψαν ποτέ να παίζονται.

Ένα ακόμη στοιχείο που προκύπτει από τις μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων αφορά τον ρόλο που είχε το παιχνίδι στην καθημερινότητα του χωριού. Η Μονή υπήρξε για πολλές γενιές μια ορεινή αγροτική κοινότητα, όπου η ζωή ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γη και την πέτρα. Οι Μονιάτες ήταν άνθρωποι του μόχθου, γνωστοί σε ολόκληρη τη Νάξο τόσο για την καλλιέργεια της γης όσο και για την τέχνη τους ως πετράδες. Μέσα σε αυτή την απαιτητική καθημερινότητα, οι «μπάλες» αποτελούσαν έναν τρόπο ξεκούρασης και ψυχαγωγίας τις Κυριακές και τις σχόλες, αλλά και μια αφορμή για συνάντηση και κουβέντα.

Αν και η ιστορική προέλευση του παιχνιδιού δεν μπορεί σήμερα να τεκμηριωθεί με βεβαιότητα, η αδιάλειπτη παρουσία του στη Μονή το καθιστά ένα ζωντανό στοιχείο της πολιτισμικής ταυτότητας και της συλλογικής μνήμης του τόπου.